Rak jajnika: objawy, diagnostyka i nowoczesne leczenie

Czym jest złośliwy nowotwór jajnika?

Rak jajnika to złośliwy nowotwór wywodzący się najczęściej z komórek nabłonkowych, czyli tych, które pokrywają powierzchnię jajnika lub wyściełają struktury związane z żeńskim układem rozrodczym. Szacuje się, że około 90% wszystkich złośliwych nowotworów jajnika stanowią właśnie raki nabłonkowe, podczas gdy pozostałe przypadki to m.in. nowotwory zarodkowe (germinalne, GCT) czy nowotwory wywodzące się ze sznurów płciowych i zrębu (ang. sex cord-stromal tumors, SCST)^[1].

Rak jajnika nie jest jedną chorobą. Pod tym pojęciem kryje się kilka różnych typów nowotworu, które mogą różnić się przebiegiem, tempem wzrostu, odpowiedzią na leczenie i rokowaniem. Do najważniejszych typów histologicznych należą: rak surowiczy (najczęstszy), śluzowy, endometrioidalny, jasnokomórkowy oraz niezróżnicowany. Każdy z nich ma odmienną biologię i może wymagać innego podejścia terapeutycznego.

Ta różnorodność sprawia, że coraz większe znaczenie ma nie tylko rozpoznanie samego raka, ale także dokładne określenie jego typu oraz cech molekularnych, uwzględniających zmiany genetyczne i zaburzenia w funkcjonowaniu komórek nowotworowych. U części pacjentek stwierdza się mutacje w genach BRCA1 lub BRCA2, które nie tylko zwiększają ryzyko zachorowania, ale także mają wpływ na wybór leczenia – szczególnie terapii celowanych.

Rak jajnika często klasyfikowany jest według modelu biologicznego na dwa główne typy:

• Nowotwory typu I rozwijają się wolniej, często powstają na podłożu zmian łagodnych lub granicznych i są zwykle wykrywane we wcześniejszych stadiach.
• Nowotwory typu II, do których należy najczęstszy wysokozróżnicowany rak surowiczy, charakteryzują się agresywnym przebiegiem, szybkim wzrostem i częstym rozpoznaniem w stadium zaawansowanym.

Badania wskazują, że wiele przypadków raka jajnika może mieć swój początek nie w samym jajniku, lecz w jajowodzie, a dokładniej w jego strzępkach^[2]. Komórki nowotworowe mogą następnie przemieszczać się i „zasiedlać” jajnik oraz jamę otrzewnej.

Samo rozpoznanie „rak jajnika” nie jest wystarczające, zawsze wymaga doprecyzowania. Kluczowe znaczenie ma więc określenie:

• typu histologicznego nowotworu,
• stopnia jego zaawansowania,
• obecności określonych mutacji genetycznych,
• ogólnego stanu zdrowia chorej.

Dopiero połączenie tych wszystkich informacji pozwala lekarzom zaplanować optymalne i spersonalizowane leczenie.

Objawy raka jajnika. Dlaczego jest wykrywany tak późno?

Największym dziś wyzwaniem związanym z rozpoznaniem raka jajnika jest jego skryty, mało charakterystyczny przebieg we wczesnych stadiach. Choroba przez długi czas może rozwijać się bez wyraźnych sygnałów alarmowych lub dawać objawy, które można łatwo przypisać znacznie częstszym i mniej groźnym schorzeniom.

Pierwsze objawy raka jajnika rzadko powodują dolegliwości specyficzne dla choroby nowotworowej. Zamiast tego pojawiają się symptomy o charakterze ogólnym, najczęściej objawy ze strony przewodu pokarmowego. Pacjentki mogą doświadczać:

• wzdęć,
• uczucia pełności w jamie brzusznej,
• bólów brzucha lub miednicy,
• nudności,
• zaparć lub biegunek,
• szybkiego uczucia sytości czy utraty apetytu.

Dolegliwości te bywają przewlekłe, ale o niewielkim nasileniu, co sprawia, że często są bagatelizowane lub tłumaczone niewłaściwą dietą, stresem, zespołem jelita drażliwego czy zmianami hormonalnymi związanymi z menopauzą.

Dodatkowym utrudnieniem jest brak skutecznych badań przesiewowych. W przeciwieństwie do raka szyjki macicy czy raka piersi, nie istnieje jedno proste badanie, które można zastosować u zdrowych kobiet w celu wczesnego wykrycia raka jajnika. Oznaczenia markerów nowotworowych, takich jak CA-125, mają ograniczoną wartość w diagnostyce przesiewowej, ponieważ mogą być podwyższone także w wielu stanach nienowotworowych, a u części pacjentek z wczesnym rakiem pozostają prawidłowe.

Znaczenie diagnostyczne ma również lokalizacja anatomiczna jajników. Są to narządy położone głęboko w jamie brzusznej, co utrudnia wykrycie niewielkich zmian w badaniu fizykalnym. W efekcie guz może osiągnąć znaczne rozmiary lub rozprzestrzenić się w jamie otrzewnej, zanim zostanie zauważony.

W miarę postępu choroby objawy stają się bardziej wyraźne. Pojawia się:

• wodobrzusze, czyli nagromadzenie płynu w jamie brzusznej, prowadzące do jej powiększenia,
• duszność związana z obecnością płynu w jamie opłucnej,
• uczucie zmęczenia,
• osłabienie oraz niezamierzona utrata masy ciała.

Istotnym czynnikiem opóźniającym rozpoznanie jest również długa ścieżka diagnostyczna. Objawy raka jajnika często prowadzą pacjentki najpierw do lekarzy innych specjalności, np. gastroenterologów, co może znacznie wydłużać czas do postawienia tej właściwej diagnozy. Dopiero utrzymywanie się dolegliwości lub ich nasilenie skłania do pogłębionej diagnostyki ginekologicznej.

W praktyce klinicznej szczególnie istotne jest zwrócenie uwagi na objawy, które:

• utrzymują się przez kilka tygodni,
• pojawiają się niemal codziennie,
• mają charakter narastający,
• są nowe i nietypowe.

W takich sytuacjach wskazana jest konsultacja ginekologiczna i wykonanie badań obrazowych, nawet jeśli objawy wydają się niegroźne. Wczesna reakcja może zwiększyć szanse na wykrycie choroby w stadium, w którym leczenie jest bardziej skuteczne.

Ryzyko zachorowania na raka jajnika. Kto jest bardziej narażony?

Ryzyko zachorowania na raka jajnika wzrasta przede wszystkim wraz z wiekiem. Choroba najczęściej rozpoznawana jest u kobiet po menopauzie, zwłaszcza w 6. i 7. dekadzie życia, choć może wystąpić również u młodszych pacjentek^[3].

Do najważniejszych czynników ryzyka zachorowania na raka należą:

• Predyspozycje genetyczne. Szczególne znaczenie mają mutacje w genach BRCA1 i BRCA2, które zwiększają ryzyko raka jajnika oraz raka piersi. Patogenne warianty BRCA1/2 wykrywa się u około 10-15% kobiet z rakiem jajnika^[4]. Większe ryzyko może dotyczyć także kobiet z zespołem Lyncha, czyli dziedziczną predyspozycją do kilku nowotworów, m.in. raka jelita grubego, trzonu macicy i jajnika.
• Wywiad rodzinny. Jeżeli u bliskich krewnych – zwłaszcza matki, siostry lub córki występował rak jajnika, rak piersi, rak jelita grubego albo rak trzonu macicy, warto omówić z lekarzem zasadność konsultacji genetycznej. Ryzyko raka jajnika jest około 2,7–3,5 razy wyższe u kobiet, których matka lub siostra chorowała na raka jajnika, w porównaniu z kobietami bez takiego obciążenia rodzinnego.
• Czynniki hormonalne i reprodukcyjne. Większa liczba owulacji w ciągu życia może sprzyjać rozwojowi choroby, dlatego ryzyko może być wyższe u kobiet, które nie rodziły, nie karmiły piersią lub późno weszły w okres menopauzy. Z kolei czynniki ograniczające liczbę owulacji, takie jak ciąże, karmienie piersią czy stosowanie doustnej antykoncepcji hormonalnej – wiążą się z mniejszym ryzykiem zachorowania.
• Endometrioza. Dotyczy niektórych typów raka jajnika, m.in. raka endometrioidalnego i jasnokomórkowego.

Coraz większą uwagę zwraca się również na rolę czynników metabolicznych, takich jak otyłość, insulinooporność, cukrzyca oraz szeroko rozumiany zespół metaboliczny. Współczesne badania wskazują, że zaburzenia te mogą wpływać na rozwój nowotworów poprzez przewlekły stan zapalny, zaburzenia hormonalne oraz nieprawidłową regulację wzrostu komórek^[5].

Hormonalna terapia menopauzalna jest jednym z czynników, których wpływ na ryzyko nowotworu złośliwego jajnika pozostaje złożony i zależny od wielu elementów. Znaczenie mają przede wszystkim rodzaj stosowanych hormonów, czas trwania terapii, wiek pacjentki oraz jej indywidualny profil zdrowotny. Stosowanie hormonalnej terapii zastępczej może wiązać się z niewielkim wzrostem ryzyka, jednak nie jest to zależność jednoznaczna. W praktyce klinicznej decyzja o jej wdrożeniu powinna być zawsze podejmowana indywidualnie, po rozważeniu zarówno potencjalnych korzyści, jak i możliwych zagrożeń.

Profilaktyka raka jajnika. Co może zmniejszać ryzyko?

Choć nie istnieje sposób, który całkowicie chroniłby przed rozwojem raka jajnika, wiadomo, że niektóre czynniki mogą istotnie zmniejszać ryzyko zachorowania. Wiele z nich związanych jest z ograniczeniem liczby owulacji w ciągu życia kobiety, co od lat stanowi jedną z najważniejszych teorii tłumaczących rozwój tego nowotworu.

Do czynników ochronnych należą przede wszystkim przebyte ciąże oraz karmienie piersią. Każda kolejna ciąża może wiązać się z dalszym obniżeniem ryzyka raka jajnika. Uważa się, że w czasie ciąży i laktacji dochodzi do zahamowania owulacji, dzięki czemu nabłonek jajnika jest rzadziej narażony na mikrouszkodzenia i procesy regeneracyjne sprzyjające powstawaniu zmian nowotworowych.

Podobny mechanizm dotyczy stosowania dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej. Wieloletnie przyjmowanie tabletek antykoncepcyjnych może znacząco zmniejszać ryzyko zachorowania, a efekt ochronny utrzymuje się nawet przez wiele lat po zakończeniu terapii^[6].

Coraz większą uwagę zwraca się także na rolę jajowodów w rozwoju raka jajnika. Wiele agresywnych raków surowiczych może rozpoczynać się właśnie w strzępkach jajowodu, a nie bezpośrednio w jajniku. Z tego powodu zabiegi zamykające lub usuwające jajowody mogą zmniejszać ryzyko zachorowania. Polskie i międzynarodowe towarzystwa naukowe coraz częściej podkreślają znaczenie tzw. oportunistycznej salpingektomii, czyli profilaktycznego usunięcia jajowodów podczas innych operacji ginekologicznych u kobiet, które nie planują już ciąży.

Szczególne znaczenie profilaktyka chirurgiczna ma u kobiet z potwierdzonymi mutacjami BRCA1 lub BRCA2. W tej grupie ryzyko zachorowania jest wielokrotnie wyższe niż w populacji ogólnej, dlatego po zakończeniu planów rozrodczych lekarz może zaproponować profilaktyczne usunięcie jajników i jajowodów. Zabieg ten znacząco zmniejsza ryzyko rozwoju raka jajnika i jajowodu, a jednocześnie może wpływać na obniżenie ryzyka raka piersi.

Diagnostyka raka jajnika

Diagnostyka raka jajnika jest procesem wieloetapowym i wymaga połączenia informacji z wywiadu lekarskiego, badań obrazowych, laboratoryjnych oraz oceny histopatologicznej. Ponieważ choroba przez długi czas może rozwijać się bez charakterystycznych objawów, istotna jest dokładna analiza nawet pozornie niespecyficznych dolegliwości.

Proces diagnostyczny rozpoczyna się od rozmowy. Lekarz pyta o rodzaj i czas trwania objawów, regularność cykli miesiączkowych, przebieg menopauzy, przebyte ciąże, stosowane leczenie hormonalne oraz występowanie nowotworów w rodzinie. Szczególne znaczenie ma wywiad dotyczący raka jajnika, raka piersi, raka jelita grubego oraz raka trzonu macicy u krewnych pierwszego stopnia, ponieważ może wskazywać na dziedziczną predyspozycję do nowotworów.

Kolejnym etapem jest badanie ginekologiczne. Pozwala ono ocenić obecność nieprawidłowej masy w obrębie miednicy mniejszej, bolesności lub powiększenia przydatków. W praktyce jednak niewielkie zmiany mogą pozostać niewyczuwalne, dlatego kluczową rolę odgrywa diagnostyka obrazowa.

Podstawowym badaniem wykonywanym przy podejrzeniu raka jajnika jest ultrasonografia przezpochwowa. USG umożliwia ocenę wielkości i budowy jajników, obecności torbieli, przegród, wyrośli brodawkowatych, części litych czy płynu w jamie brzusznej. Ważna jest również ocena przepływów krwi metodą Dopplera, ponieważ niektóre cechy unaczynienia mogą sugerować większe ryzyko złośliwości zmiany.

Duże znaczenie mają markery nowotworowe oznaczane we krwi, przede wszystkim CA-125 i HE4. CA-125 jest najbardziej znanym markerem, jednak jego interpretacja wymaga ostrożności. Podwyższone wartości mogą występować również w wielu innych stanach, takich jak endometrioza, mięśniaki macicy, stany zapalne miednicy mniejszej, choroby wątroby, a nawet podczas miesiączki czy ciąży. Dodatkowo u części kobiet z wczesnym rakiem jajnika poziom CA-125 może pozostawać prawidłowy.

Marker HE4 uznawany jest za bardziej swoisty dla raka jajnika i może być szczególnie pomocny wtedy, gdy wyniki CA-125 są niejednoznaczne. Często wykorzystuje się oba markery jednocześnie, ponieważ ich łączna interpretacja zwiększa dokładność diagnostyczną.

Na podstawie poziomów CA-125, HE4 oraz statusu menopauzalnego pacjentki można obliczyć tzw. test ROMA (Risk of Ovarian Malignancy Algorithm). Pomaga on oszacować ryzyko, że wykryta zmiana ma charakter złośliwy. U kobiet po menopauzie wartości ryzyka interpretuje się inaczej niż u kobiet młodszych, ponieważ zmiany hormonalne wpływają na poziomy markerów.

W praktyce klinicznej wykorzystuje się także inne narzędzia oceny ryzyka, takie jak wskaźnik RMI (Risk of Malignancy Index) oraz modele ultrasonograficzne opracowane przez grupę IOTA, w tym ADNEX IOTA. Uwzględniają one zarówno cechy obrazu USG, jak i dane kliniczne oraz wyniki badań laboratoryjnych.

Jeśli podejrzenie raka jajnika jest wysokie, wykonywane są kolejne badania obrazowe. Najczęściej jest to tomografia komputerowa jamy brzusznej, miednicy i klatki piersiowej, która pozwala ocenić stopień zaawansowania choroby, obecność wodobrzusza, zmian w otrzewnej, zajęcia węzłów chłonnych lub przerzutów do innych narządów. W wybranych przypadkach stosuje się rezonans magnetyczny lub badanie PET-CT.

Coraz większe znaczenie ma również diagnostyka molekularna. U wielu pacjentek wykonuje się badania w kierunku mutacji BRCA1 i BRCA2 oraz innych zaburzeń związanych z naprawą DNA. Wyniki tych badań mogą mieć kluczowe znaczenie dla wyboru leczenia, zwłaszcza terapii celowanych, takich jak inhibitory PARP.

Ostateczne rozpoznanie raka jajnika można postawić wyłącznie na podstawie badania histopatologicznego. Polega ono na mikroskopowej ocenie tkanki pobranej podczas operacji lub biopsji. To właśnie histopatologia pozwala określić typ nowotworu, jego stopień złośliwości oraz cechy biologiczne, które wpływają na dalsze leczenie i rokowanie.

Leczenia raka jajnika. Na czym polega?

Leczenie raka jajnika jest zawsze planowane indywidualnie. Lekarze biorą pod uwagę stopień zaawansowania choroby, typ histologiczny nowotworu, wyniki badań molekularnych, wiek pacjentki, jej stan ogólny, choroby współistniejące oraz plany dotyczące płodności.

Najczęściej stosuje się leczenie skojarzone, czyli połączenie operacji i chemioterapii. Zgodnie z polskimi zaleceniami PTGO, decyzje terapeutyczne powinny być podejmowane w ośrodku mającym doświadczenie w leczeniu nowotworów ginekologicznych, ponieważ jakość leczenia chirurgicznego ma istotny wpływ na rokowanie.

Podstawą leczenia operacyjnego jest usunięcie jak największej masy nowotworu. W zaawansowanym raku jajnika celem jest tzw. całkowita cytoredukcja, czyli usunięcie wszystkich widocznych ognisk choroby. Im mniej zmian nowotworowych pozostaje po zabiegu, tym większa szansa na lepszą odpowiedź na dalsze leczenie.

Zakres operacji zależy od sytuacji klinicznej. U części pacjentek obejmuje usunięcie macicy, obu jajników i jajowodów, sieci większej oraz ocenę jamy brzusznej. U młodych kobiet z bardzo wczesnym stadium choroby i korzystnymi cechami guza czasami można rozważyć leczenie oszczędzające płodność, ale jest to możliwe tylko w ściśle wybranych przypadkach.

Po operacji najczęściej stosuje się chemioterapię opartą na pochodnych platyny, zwykle w połączeniu z paklitakselem. Jej celem jest zniszczenie komórek nowotworowych, które mogły pozostać w organizmie po zabiegu. U części chorych leczenie rozpoczyna się od chemioterapii przedoperacyjnej, tzw. neoadiuwantowej. Dzieje się tak wtedy, gdy lekarze oceniają, że natychmiastowa operacja byłaby zbyt ryzykowna albo nie pozwoliłaby na optymalne usunięcie zmian.

Coraz większe znaczenie ma leczenie podtrzymujące, czyli terapia stosowana po zakończeniu chemioterapii, gdy choroba odpowiedziała na leczenie. Jej celem jest wydłużenie czasu bez nawrotu. Ważną grupą leków są inhibitory PARP, szczególnie u pacjentek z mutacjami BRCA1/BRCA2 lub zaburzeniami naprawy DNA.

U części pacjentek z rakiem jajnika stosuje się także bewacyzumab – lek antyangiogenny, który hamuje tworzenie naczyń krwionośnych odżywiających guz. Rozważa się go zwłaszcza u chorych z bardziej zaawansowaną chorobą lub wysokim ryzykiem progresji.

W leczeniu nawrotowego raka jajnika strategia zależy m.in. od tego, jak długo trwała odpowiedź po wcześniejszej chemioterapii opartej na platynie. Jeżeli nawrót pojawia się po dłuższym czasie, możliwe jest ponowne zastosowanie schematów platynowych. Jeśli choroba szybko powraca lub jest oporna na platynę, lekarze wybierają inne leki, czasem w połączeniu z bewacyzumabem lub z nowymi terapiami celowanymi.

Rak jajnika nadal pozostaje chorobą wymagającą dużej czujności. Chociaż współczesna medycyna coraz lepiej rozumie biologiczną złożoność choroby, a rozwój diagnostyki molekularnej, badań genetycznych i terapii celowanych pozwala coraz precyzyjniej dopasowywać leczenie do konkretnej pacjentki, wciąż kluczowe znaczenie ma szybka diagnostyka i leczenie prowadzone w doświadczonym ośrodku.

Pacjentki poszukujące specjalistycznej diagnostyki i leczenia mogą skorzystać z dostępnej na portalu bazy klinik i poradni onkologicznych w Polsce.

Bibliografia:

• J. Ledermann, X. Matias-Guiu, F. Amant, et al. ESGO–ESMO–ESP consensus conference recommendations on ovarian cancer: pathology and molecular biology and early, advanced and recurrent disease, Ann Oncol. 2024;35(3):248-266. Doi: 10.1016/j.annonc.2023.11.015,
• A. González-Martín, J.A. Ledermann, ESMO Clinical Practice Guideline Express Update on the management of epithelial ovarian cancer, ESMO Open, Volume 11, Issue 2, 2026, 106032, ISSN 2059-7029, doi.org/10.1016/j.esmoop.2025.106032,
• Chudecka-Głaz A, Bidziński M, Bodnar L, at al. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Ginekologii Onkologicznej dotyczące diagnostyki i leczenia raka jajnika (2025), Onkologia w Praktyce Klinicznej – Edukacja, tom 12 (2026): Continuous Publishing,
• cancer.gov,
• onkologia.pacjent.gov.pl.