W praktyce odróżnia to raka szyjki macicy od wielu innych chorób nowotworowych: znamy dominującą przyczynę oraz dysponujemy skutecznymi narzędziami, które pozwalają działać z wyprzedzeniem – zanim rozwinie się nowotwór. Po pierwsze, dostępne jest szczepienie przeciw HPV, które chroni przed zakażeniem kluczowymi typami wirusa i w badaniach populacyjnych przekłada się na realny spadek zmian przedrakowych i zachorowań. Po drugie, mamy badania przesiewowe, coraz częściej oparte o test HPV wysokiego ryzyka jako badanie pierwszego wyboru, które umożliwiają wykrycie zakażenia i zmian przedrakowych na etapie, gdy interwencja jest najbardziej skuteczna.
Co to jest HPV?
HPV (Human Papillomavirus), czyli wirus brodawczaka ludzkiego, to nie jeden konkretny wirus, tylko duża rodzina wirusów. HPV jest bardzo powszechny, zwykle zakażenie przebiega bezobjawowo, a u większości osób układ odpornościowy eliminuje wirusa samoistnie. Problem pojawia się wtedy, gdy zakażenie nie ustępuje i utrzymuje się przewlekle – szczególnie jeśli dotyczy typów HPV o wysokim ryzyku onkogennym.
HPV to spektrum od łagodnych brodawek po ryzyko nowotworu. W praktyce klinicznej typy HPV dzieli się na dwie główne grupy:
- HPV niskiego ryzyka (low-risk) – najczęściej odpowiada za zmiany łagodne, takie jak brodawki skórne i kłykciny kończyste. Te zmiany bywają uciążliwe, mogą nawracać, ale zasadniczo nie są podłożem raka szyjki macicy;
- HPV wysokiego ryzyka (high-risk, onkogenny) – to typy, które mogą prowadzić do zmian przedrakowych i nowotworów (zwłaszcza przy zakażeniu przewlekłym). Do najpowszechniejszych należą HPV 16 i 18, ale nie są jedynymi typami o znaczeniu onkologicznym.
HPV może zwiększać ryzyko także innych, niż rak szyjki macicy, nowotworów zależnych od tego wirusa, m.in. w obrębie odbytu, sromu i pochwy, prącia oraz części nowotworów okolic głowy i szyi, w tym jamy ustnej, nosogardzieli, nasady języka i migdałków. W świetle tej informacji nasuwa się ważny wniosek: HPV dotyczy obu płci, dlatego szczepienia są rekomendowane także dla chłopców.
Jak rozwija się rak szyjki macicy?
Rak szyjki macicy najczęściej rozwija się etapami i zwykle nie pojawia się z dnia na dzień. Punkt początkowy to zakażenie HPV wysokiego ryzyka, które jest bardzo częste i u wielu osób ustępuje samoistnie. Niebezpieczna jest jednak sytuacja, gdy zakażenie utrzymuje się przewlekle (tzw. zakażenie przetrwałe). WHO podkreśla, że to właśnie przetrwała infekcja HPV stanowi warunek rozwoju zmian przedrakowych i w konsekwencji – u części pacjentek – raka szyjki macicy.
W kolejnym kroku wirus wpływa na komórki nabłonka szyjki macicy, szczególnie w okolicy tzw. strefy transformacji (miejsce, gdzie spotykają się dwa typy nabłonka i gdzie najczęściej powstają zmiany). Mogą rozwijać się zmiany przedrakowe, zwykle nie dające objawów, dlatego pacjentka często czuje się zdrowa – i właśnie dlatego badania diagnostyczne są tak ważne: wykrywają problem na etapie, na którym można go skutecznie leczyć, zanim dojdzie do inwazji nowotworowej.
Jeśli zmiany przedrakowe wysokiego stopnia nie zostaną rozpoznane i leczone, u części osób mogą stopniowo przejść w raka inwazyjnego. Jest to proces rozciągnięty w czasie – często trwa wiele lat – co w praktyce daje „okno możliwości” dla profilaktyki i wczesnej diagnostyki. Właśnie w tym miejscu najlepiej widać sens połączenia dwóch narzędzi: szczepienie ogranicza ryzyko samego zakażenia typami onkogennymi, a badania przesiewowe wychwytują zakażenie przetrwałe i zmiany przedrakowe, zanim rozwinie się rak.
Ryzyko, że HPV nie zostanie wyeliminowany przez układ odpornościowy i doprowadzi do zmian przedrakowych, rośnie między innymi przy:
- braku szczepienia przeciw HPV,
- nieregularnym udziale w badaniach przesiewowych,
- paleniu tytoniu,
- obniżonej odporności, w tym w przebiegu niektórych chorób przewlekłych i leczenia immunosupresyjnego,
- długotrwałym współistnieniu innych infekcji narządów płciowych.
Jeżeli występują u Ciebie czynniki obniżające odporność, kluczowe jest indywidualne uzgodnienie z lekarzem harmonogramu badań diagnostycznych.
Objawy HPV i objawy raka szyjki macicy
W przypadku zakażenia wirusem HPV bardzo często nie obserwujemy żadnych objawów. Jeśli występują, mogą obejmować:
- brodawki skórne,
- kłykciny kończyste (w okolicy narządów płciowych i odbytu),
- zmiany przedrakowe – zwykle bez dolegliwości, wykrywane dopiero w badaniach.
Ważne: rak szyjki macicy długo może nie dawać charakterystycznych objawów. Do pilnej konsultacji ginekologicznej powinny skłonić:
- krwawienia po współżyciu,
- krwawienia międzymiesiączkowe,
- nietypowe, obfitsze krwawienia miesiączkowe,
- wodniste, obfite lub nieprzyjemnie pachnące upławy,
- ból w podbrzuszu (zwłaszcza utrzymujący się).
Wymienione objawy mogą mieć także inne przyczyny, ale zawsze wymagają diagnostyki.
Profilaktyka krok po kroku
Obecnie nie istnieje lek, który skutecznie zniwelowałby zakażenie wirusem HPV. Dlatego tak ważne jest podjęcie działań profilaktycznych, by nie tylko zadbać o swoje bezpieczeństwo, ale również przerwać łańcuch transmisji wirusa. W celu zmniejszenia ryzyka zarażenia i rozwoju chorób warto:
- ograniczyć liczbę partnerów seksualnych,
- używać prezerwatyw,
- prowadzić zdrowy styl życia,
- wprowadzić dietę bogatą w witaminy i minerały,
- stosować szczepienia ochronne przeciwko HPV,
- pamiętać o regularnych badaniach przesiewowych.
Najskuteczniejsza profilaktyka raka szyjki macicy opiera się na dwóch filarach, które wzajemnie się uzupełniają: szczepieniu przeciw HPV oraz regularnych badaniach przesiewowych. To podejście jest spójne z kierunkiem działań WHO (eliminacja raka szyjki macicy) oraz europejskimi zaleceniami, które promują test HPV jako badanie pierwszego wyboru w screeningu.
Szczepienia na HPV
Szczepienie działa „u źródła”, czyli zapobiega zakażeniu najbardziej onkogennymi typami HPV, zanim dojdzie do przewlekłej infekcji i zmian przedrakowych. Ministerstwo Zdrowia podkreśla, że szczepienie jest najskuteczniejsze przed potencjalnym narażeniem, ponieważ HPV przenosi się głównie drogą kontaktów seksualnych.
„Uważam, że rak szyjki macicy to swego rodzaju choroba cywilizacyjna, która dotyka coraz to młodszych kobiet. Chciałabym uchronić córkę przed wszystkimi skutkami choroby. Jeśli jest możliwość prewencyjnego działania, to warto skorzystać z takiej akcji. Mimo że ze względu na wiek muszę zapłacić za szczepionkę dla córki, to jest to dla mnie na tyle ważna sprawa, że ją zaszczepię” – mówi pani Sylwia.
W Polsce funkcjonuje powszechny, bezpłatny program szczepień przeciw HPV dla dzieci i młodzieży. Obejmuje on dziewczęta i chłopców od ukończenia 9. do ukończenia 14. roku życia. Realizowany jest w dwudawkowym schemacie szczepienia z odstępem 6–12 miesięcy. W ramach programu dostępne są 2 rodzaje szczepionek: 2- i 9-walentna. Co ważne, od 2024 r. można zapisać dziecko na szczepienie w każdej przychodni Podstawowej Opieki Zdrowotnej (POZ).
Zobacz szczegóły: Program szczepień przeciw HPV
„Szczerze mówiąc dopiero niedawno dowiedzieliśmy się z mężem, że w ramach programu można szczepić także chłopców. Otrzymałam telefon z przychodni, gdy syn skończył 9 lat. Czekamy na koniec sezonu infekcyjnego i planujemy go zaszczepić, skoro jest taka opcja. Uważamy, że zawsze lepiej minimalizować ryzyko niż później żałować, tym bardziej, że kilka osób z rodziny zmarło na nowotwór – podkreśla pani Anna.
Dorośli również mogą skorzystać ze szczepienia przeciw HPV – nawet jeśli inicjacja seksualna jest już za nimi. Warto podkreślić, że szczepionka działa profilaktycznie: zmniejsza ryzyko przetrwałego zakażenia HPV i jego następstw (m.in. zmian przedrakowych i nowotworów), ale nie leczy istniejącego zakażenia ani nie wpływa na przebieg zmian, które już powstały. Jednocześnie przebycie możliwego kontaktu z wirusem w przeszłości nie przekreśla zasadności szczepienia, ponieważ preparat może nadal zapewnić ochronę przed innymi typami HPV, z którymi organizm nie miał jeszcze styczności – dlatego fakt rozpoczęcia aktywności seksualnej nie stanowi przeciwwskazania do szczepienia.
„Prawie 20 lat temu przypadkiem przeczytałam jakiś artykuł mówiący o nowej szczepionce dostępnej w Polsce. Po rozmowie z ginekologiem postanowiłam, że zaszczepię siebie oraz dorastającą córkę – wspomina pani Maria. Młody człowiek czasami nie myśli o różnych konsekwencjach zachowań, więc jeśli jako dorosły możesz mieć wpływ na to, czy twoje dziecko w przyszłości zachoruje, czy nie, to zaszczepienie go jest to bardzo jest wyrazem troski i dbałości nie tylko o tego młodego człowieka, ale też o innych, którzy będą mieć z nim intymny kontakt. Żałuję jedynie, że wtedy nie było ścisłej rekomendacji co do szczepienia chłopców, więc nie zaszczepiliśmy syna”.
Diagnostyka i badania przesiewowe
Badania przesiewowe (screening) w kierunku raka szyjki macicy mają jeden główny cel: wykryć problem zanim pojawią się objawy, czyli na etapie zakażenia HPV wysokiego ryzyka, zmian przedrakowych lub bardzo wczesnego raka. To kluczowe, bo rak szyjki macicy może rozwijać się przez lata bez wyraźnych dolegliwości, a leczenie wdrożone odpowiednio wcześnie jest zwykle mniej obciążające i daje lepsze rokowanie. WHO wskazuje, że skuteczna profilaktyka opiera się na połączeniu szczepień i screeningu, a wykrywanie i leczenie stanów przedrakowych realnie redukuje zachorowalność i umieralność.
Obecnie coraz większą rolę odgrywa test HPV wysokiego ryzyka (HPV HR) jako badanie pierwszego wyboru w określonych grupach wiekowych. To podejście jest bardziej czułe w identyfikowaniu osób, u których istnieje ryzyko zmian przedrakowych, a jednocześnie pozwala uporządkować kolejne kroki postępowania.
W Polsce od 2025 r. działa nowa formuła programu w ramach NFZ, która wprowadza nowoczesne narzędzia diagnostyczne dla kobiet w wieku 25-64 lat:
- Test HPV HR (wysokiego ryzyka) z genotypowaniem jako badanie molekularne wykrywające DNA/RNA wirusa wysokiego ryzyka wykonywane co 5 lat.
- Cytologia na podłożu płynnym (LBC) jako kolejny etap (triage) wtedy, gdy wynik HPV HR jest dodatni – często bez ponownego pobierania, bo wykorzystuje się materiał z tego samego wymazu.
- Nadal możliwa jest dotychczasowa ścieżka oparta o cytologię klasyczną wykonywaną co 3 lata.
Do udziału w programie nie jest potrzebne skierowanie – pacjentka zgłasza się do placówki realizującej program. Pobrania materiału są realizowane przez poradnie ginekologiczno-położnicze (AOS) oraz podmioty POZ spełniające warunki programu.
Zobacz szczegóły: Program profilaktyki raka szyjki macicy
Diagnostyka pogłębiona i opieka po wyniku dodatnim
Gdy badania przesiewowe lub triage wskazują na podwyższone ryzyko, kolejnym etapem diagnostycznym bywa kolposkopia (oglądanie szyjki macicy w powiększeniu), a w razie potrzeby pobranie wycinków do badania histopatologicznego, które ostatecznie rozstrzyga, czy mamy do czynienia ze zmianą łagodną, przedrakową czy rakiem.
Dodatni wynik HPV nie oznacza raka, tylko informuje, że potrzebna jest uporządkowana dalsza diagnostyka według schematu.
Najczęstsze mity i fakty, które warto znać
Mit. Szczepienie jest tylko dla dziewcząt
Fakt. HPV dotyczy obu płci i może powodować nowotwory również u mężczyzn, w tym odbytu, prącia oraz okolic głowy i szyi.
Mit. Po szczepieniu nie muszę już robić badań
Fakt. Szczepienie znacząco zmniejsza ryzyko, ale nie zastępuje badań przesiewowych.
Mit: Szczepienie przeciw HPV może spowodować zakażenie wirusem.
Fakt: Szczepionka nie niesie ryzyka zakażenia. Nie zawiera żywego wirusa zdolnego do namnażania i wywołania infekcji — w jej składzie znajdują się wyłącznie cząstki wirusopodobne, które uczą układ odpornościowy rozpoznawania HPV.
Mit. HPV oznacza zdradę.
Fakt. HPV jest bardzo powszechny, zakażenie może ujawnić się po długim czasie, a przebieg może być bezobjawowy. Wynik dodatni nie jest dowodem zachowania konkretnej osoby.
Mit. HPV da się całkowicie wyleczyć lekiem przeciwwirusowym.
Fakt. Nie ma leku, który gwarantuje całkowite usunięcie HPV z organizmu. Leczy się skutki infekcji i usuwa zmiany, a profilaktyka polega na szczepieniu i badaniach.
Bibliografia:
https://cancer-screening-and-care.jrc.ec.europa.eu/en/ec-cvc/european-cervical-cancer-guidelines?utm.
https://www.europeancancer.org/closing-gaps-cervical-cancer.html.
https://www.gov.pl/web/zdrowie/dwa-nowoczesne-badania---hpv-hr-oraz-cytologia-na-podlozu-plynnym-decyzja-ministry-zdrowia-izabeli-leszczyny-wchodza-do-programu-profilaktyki-raka-szyjki-macicy?utm.
https://www.iarc.who.int/news-events/iarc-collaborates-with-the-jrc-to-release-the-first-set-of-recommendations-for-cervical-cancer-screening-in-the-european-union/?utm.
https://knowledge4policy.ec.europa.eu/news/new-screening-recommendations-cervical-cancer_en?utm.
https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/wczesniej-niedostepny-teraz-zrobisz-go-na-nfz-test-hpv-hr-skuteczniejsza-profilaktyka-raka-szyjki-macicy%2C8841.html.
https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-szyjki-macicy.
https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(21)02178-4/abstract?uuid=uuid%3A06b7466b-598a-4279-80bd-a60d7ccffa60&utm.
https://szczepienia.pzh.gov.pl/faq/czy-osoby-dorosle-moga-odniesc-korzysci-ze-szczepienia-przeciw-hpv.
