Najważniejsze informacje
- Nie istnieje jedna dieta onkologiczna odpowiednia dla wszystkich pacjentów.
- Sposób odżywiania należy dostosować do samopoczucia, skutków ubocznych leczenia i indywidualnej tolerancji produktów.
- Nadmierne ograniczenia mogą zwiększać ryzyko niedożywienia i utraty mięśni.
- Głodówki, dieta ketogeniczna i suplementy nie powinny być stosowane samodzielnie jako metody wspomagające leczenie.
- W przypadku utraty masy ciała, problemów z jedzeniem lub nasilonych dolegliwości warto skonsultować się z dietetykiem pracującym z pacjentami onkologicznymi.
Czy po diagnozie nowotworu trzeba całkowicie zmienić dietę?
Rozpoznanie choroby nowotworowej często budzi potrzebę szybkiego wprowadzenia zmian, które mogą dać poczucie większej kontroli nad sytuacją. Jednym z pierwszych obszarów bywa sposób odżywiania. Niektórzy pacjenci rezygnują z mięsa, nabiału, cukru lub innych grup produktów, nawet jeśli wcześniej stanowiły one stały element ich diety. Zdarza się również, że w krótkim czasie zaczynają spożywać większe ilości produktów, po które wcześniej sięgali sporadycznie, np. nasion roślin strączkowych.
Tak gwałtowna zmiana może prowadzić do biegunek, zaparć, wzdęć lub zmniejszenia ilości spożywanego jedzenia. Dlatego nawet korzystne modyfikacje warto wprowadzać stopniowo. Osoba, która dotychczas nie jadła strączków, może zacząć od niewielkiej ilości czerwonej soczewicy, delikatnej pasty kanapkowej lub tofu, zamiast od dużej porcji fasoli.
Podczas leczenia zapotrzebowanie żywieniowe może różnić się od potrzeb zdrowej osoby. W zależności od sytuacji pacjent może potrzebować większej ilości energii i białka, dlatego standardowe zalecenia dotyczące ograniczania kaloryczności posiłków nie zawsze będą właściwe.
Dieta a skutki uboczne leczenia onkologicznego
Chemioterapia, radioterapia i inne metody leczenia onkologicznego mogą zmieniać apetyt, odczuwanie smaku i zapachu oraz sposób funkcjonowania przewodu pokarmowego. Do częstych problemów należą:
- nudności i brak apetytu,
- zmiana smaku lub pojawienie się metalicznego posmaku,
- większa wrażliwość na zapachy,
- biegunki lub zaparcia,
- podrażnienie błony śluzowej jamy ustnej,
- przejściowe trudności z tolerowaniem laktozy.
Nie ma jednego jadłospisu, który sprawdzi się w każdej z tych sytuacji. Przy nudnościach lepiej tolerowane mogą być niewielkie porcje jedzone częściej. Przy podrażnieniu jamy ustnej kwaśne, ostre lub bardzo gorące potrawy mogą nasilać dyskomfort. Z kolei w przypadku biegunki lub zaparć konieczne mogą być inne modyfikacje ilości błonnika i płynów.
Warto uważnie obserwować reakcje organizmu i sprawdzać, które produkty są dobrze tolerowane, a które nasilają dyskomfort. Ewentualne ograniczenia najlepiej wprowadzać tylko na czas, gdy są rzeczywiście potrzebne. Pojedynczy gorszy dzień nie powinien być powodem do trwałego wykluczania całych grup produktów z diety.
Czy podczas leczenia są produkty zakazane?
Nie ma jednej listy produktów, które powinny zostać wykluczone przez wszystkich pacjentów leczonych onkologicznie. Wyjątkiem są grejpfrut i pomelo, których nie należy spożywać podczas leczenia, między innymi w trakcie chemioterapii, ponieważ mogą wpływać na działanie stosowanych leków. Nie oznacza to jednak, że trzeba rezygnować ze wszystkich cytrusów. Dodatek soku z cytryny do napoju może być dobrze tolerowany, o ile nie występują podrażnienia błony śluzowej jamy ustnej lub przewodu pokarmowego.
Potrawy bardzo tłuste, smażone i wędzone mogą być w czasie terapii trudniejsze do strawienia, szczególnie przy nudnościach lub innych dolegliwościach ze strony przewodu pokarmowego. Nie oznacza to jednak, że pojedynczy mniej odżywczy posiłek wpłynie na skuteczność leczenia. Zwykle lepiej sprawdzają się potrawy łagodniejsze i dopasowane do indywidualnej tolerancji pacjenta.
Najważniejszy jest całokształt codziennego sposobu odżywiania oraz to, czy dieta pozwala dostarczyć odpowiednią ilość energii, białka i płynów. Nie powinna opierać się na nadmiernych zakazach, lecz odpowiadać na aktualne potrzeby i samopoczucie
Czy cukier „karmi raka”?
Komórki nowotworowe wykorzystują glukozę jako źródło energii, podobnie jak zdrowe komórki organizmu. Nie ma jednak dowodów, że całkowite wyeliminowanie cukru z diety może doprowadzić do zmniejszenia nowotworu lub zahamowania jego rozwoju.
Nie oznacza to jednak, że słodycze powinny zajmować ważne miejsce w codziennym jadłospisie. Choć duże ilości cukrów nie są potrzebne organizmowi, osoba w trakcie leczenia onkologicznego nie musi całkowicie rezygnować ze wszystkich słodkich produktów ani odmawiać sobie okazjonalnego deseru.
Jeżeli na co dzień dieta jest różnorodna i dostarcza potrzebnych składników, okazjonalny kawałek ciasta nie przekreśla zdrowych nawyków. Zbyt restrykcyjne zasady mogą zwiększać napięcie, odbierać przyjemność czerpaną ze wspólnych posiłków, a przy osłabionym apetycie dodatkowo utrudniać spożywanie odpowiedniej ilości pokarmu.
Jak chronić mięśnie podczas leczenia?
W przebiegu choroby nowotworowej i jej leczenia może dochodzić do stopniowej utraty mięśni, czyli sarkopenii. Nie zawsze można ją zauważyć na podstawie samej masy ciała, ponieważ mimo utraty mięśni i wzrostu udziału tkanki tłuszczowej, waga może pozostawać niezmienna.
W ochronie mięśni znaczenie mają dwa elementy: odpowiednia ilość białka oraz aktywność fizyczna dostosowana do możliwości pacjenta. Źródłem białka mogą być m.in.:
- jajka,
- jogurty wysokobiałkowe, skyr lub twaróg,
- ryby i mięso,
- rośliny strączkowe,
- tofu i inne produkty sojowe,
- preparaty odżywcze zalecone przez specjalistę.
Nie każdy pacjent potrzebuje odżywek białkowych ani doustnych suplementów pokarmowych, ONS. Można je rozważyć, gdy codzienna dieta nie pozwala na dostarczenie odpowiedniej ilości składników odżywczych. Decyzję o ich włączeniu warto omówić z dietetykiem, lekarzem lub innym członkiem zespołu medycznego.
Aktywność fizyczna podczas leczenia nie musi oznaczać intensywnego treningu. W zależności od samopoczucia może obejmować spacery, proste ćwiczenia z wykorzystaniem ciężaru własnego ciała, gum oporowych lub lekkich przedmiotów. Przed rozpoczęciem ćwiczeń warto jednak upewnić się, że wybrana forma ruchu jest bezpieczna, szczególnie przy obniżonej liczbie płytek krwi, niedokrwistości, zmianach w obrębie kości lub zwiększonym ryzyku zakażeń.
Czy głodówka lub dieta ketogeniczna pomagają w leczeniu?
Głodówki i bardzo długie przerwy pomiędzy posiłkami mogą utrudniać dostarczenie odpowiedniej ilości energii oraz białka. U niektórych osób pusty żołądek nasila również nudności. W czasie leczenia może to sprzyjać dalszej utracie masy ciała i mięśni.
Dieta ketogeniczna, oparta na bardzo małej ilości węglowodanów i dużym udziale tłuszczu, jest przedmiotem badań w wybranych nowotworach, jednak nie stanowi standardowego elementu leczenia onkologicznego. Może być także trudna do utrzymania i źle tolerowana, szczególnie przy braku apetytu, nudnościach lub zaburzeniach pracy przewodu pokarmowego.
Nie należy samodzielnie wprowadzać głodówek, postu przerywanego ani diety ketogenicznej. Każdy taki sposób żywienia powinien być wcześniej omówiony z lekarzem lub dietetykiem.
Suplementy – więcej nie znaczy lepiej
Suplementy, preparaty ziołowe oraz skoncentrowane wyciągi roślinne, nawet jeśli są określane jako naturalne, mogą wpływać na działanie leków przeciwnowotworowych. W niektórych przypadkach mogą osłabiać skuteczność terapii lub nasilać jej działania niepożądane.
Suplementację warto stosować wyłącznie wtedy, gdy istnieje ku temu wyraźne wskazanie, np. potwierdzony niedobór, zalecenie lekarza. Przed rozpoczęciem przyjmowania nowego preparatu należy omówić to z zespołem prowadzącym leczenie i przekazać jego dokładną nazwę, skład oraz stosowaną dawkę. Podczas wizyty lekarskiej warto poinformować nie tylko o przyjmowanych lekach na receptę, ale również o:
- witaminach i minerałach,
- mieszankach ziołowych,
- preparatach na odporność,
- preparatach stosowanych przed diagnozą.
Nie należy przyjmować produktów bez etykiety, składu i informacji o dawkowaniu.
Jak przygotować się do rozpoczęcia leczenia?
Okres pomiędzy diagnozą a rozpoczęciem terapii można wykorzystać na poprawę stanu odżywienia. Takie przygotowanie, obejmujące żywienie, aktywność i wsparcie psychiczne, jest nazywane prehabilitacją.
Nie trzeba od razu dążyć do idealnego sposobu odżywiania. Większe znaczenie mają niewielkie zmiany, które można wprowadzać stopniowo i utrzymać na co dzień, na przykład:
- dodanie produktu białkowego do każdego głównego posiłku,
- częstsze sięganie po kasze, warzywa i produkty strączkowe, jeżeli są dobrze tolerowane,
- zaopatrzenie domu w produkty odżywcze, które można szybko przyrządzić i zjeść,
- regularne spacery lub inną bezpieczną formę ruchu.
Warto zaplanować zakupy i przygotowanie posiłków jeszcze przed rozpoczęciem terapii. Dzięki temu w dniach większego zmęczenia lub nasilenia dolegliwości łatwiej będzie sięgnąć po gotowy, wartościowy posiłek bez konieczności długiego przygotowywania.
Jak jeść po zakończeniu leczenia?
Po zakończeniu terapii nie trzeba dążyć do diety idealnej i nie stawiać sobie dużych wymagań. Zbyt restrykcyjne zasady żywieniowe są zwykle trudne do utrzymania, a z czasem mogą prowadzić do zniechęcenia i poczucia porażki.
Znacznie korzystniejsze jest stopniowe budowanie sposobu odżywiania, który będzie:
- różnorodny,
- odżywczy,
- dopasowany do stanu zdrowia,
- możliwy do stosowania przez dłuższy czas,
- smaczny i zgodny z indywidualnymi preferencjami.
O dobrej jakości diety decyduje przede wszystkim jej codzienny kształt, a nie pojedynczy produkt. Biały makaron może być częścią pełnowartościowego posiłku, jeśli połączymy go z warzywami, sosem pomidorowym czy oliwą. Najważniejsze są nawyki utrzymywane na co dzień, nie zaś dążenie do perfekcji przy każdym posiłku.
Kiedy warto zgłosić się do dietetyka onkologicznego?
Konsultację warto rozważyć, jeżeli:
- masa ciała ulega zmianie,
- nudności, biegunki lub zaparcia utrudniają codzienne odżywianie,
- pojawiają się problemy z gryzieniem lub połykaniem,
- dieta obejmuje liczne wykluczenia,
- zmiany smaku lub węchu powodują niechęć do większości potraw,
- występuje metaliczny posmak lub nasilona wrażliwość na zapachy,
- pojawia się obawa przed jedzeniem określonych produktów, na przykład cukru, nabiału, mięsa lub roślin strączkowych,
- rozważane jest stosowanie suplementów, preparatów ziołowych lub skoncentrowanych wyciągów roślinnych,
- potrzebne jest wsparcie w doborze doustnych preparatów odżywczych lub odżywek białkowych,
- trudno jest dopasować sposób odżywiania do skutków ubocznych leczenia,
- występują choroby współistniejące, np. cukrzyca lub choroby nerek.
Wsparcia dietetycznego można szukać nie tylko w prywatnych gabinetach. Bezpłatne lub refundowane konsultacje oferują również niektóre szpitale, poradnie oraz fundacje działające na rzecz osób leczonych onkologicznie.
Od czego możesz zacząć?
- Nie zmieniaj całej diety jednego dnia. Wybierz jedną niewielką modyfikację, którą jesteś w stanie utrzymać.
- Obserwuj swój apetyt, tolerancję produktów oraz zmiany masy ciała.
- Zadbaj o regularne źródła białka, ale nie stosuj odżywek bez wyraźnej potrzeby.
- Zapytaj lekarza jakie produkty mogą wchodzić w interakcję z Twoimi lekami.
- Pokaż zespołowi medycznemu listę wszystkich suplementów i preparatów ziołowych.
- W miarę możliwości podejmuj bezpieczną aktywność fizyczną.
- Skonsultuj się z dietetykiem, jeżeli jedzenie staje się trudne lub zaczynasz tracić masę ciała.
FAQ – najczęstsze pytania
Czy istnieje jedna, specjalna dieta onkologiczna?
Nie ma jednej diety odpowiedniej dla wszystkich pacjentów. Jadłospis zależy od rodzaju nowotworu i terapii, stanu odżywienia, chorób współistniejących oraz występujących dolegliwości.
Czy podczas leczenia onkologicznego trzeba całkowicie odstawić cukier?
Nie wykazano, aby wyeliminowanie cukru zatrzymywało rozwój nowotworu. Warto ograniczać duże ilości cukrów dodanych, ale nie ma potrzeby rezygnowania z każdego deseru lub produktu zawierającego cukier.
Czy podczas chemioterapii można jeść grejpfruty?
Grejpfrut może wpływać na działanie niektórych leków. Warto więc zapytać lekarza, czy podczas danego leczenia należy z niego zrezygnować.
Jak zwiększyć ilość białka w diecie?
Do posiłków można dodawać jajka, nabiał, ryby, mięso, tofu lub produkty strączkowe. Jeżeli zwykła dieta nie wystarcza, specjalista może zalecić odżywkę białkową albo doustny preparat odżywczy.
Czy można przyjmować witaminy i zioła?
Wyłącznie po konsultacji z lekarzem – gdy zaleci ich przyjmowanie lub potwierdzi, że nie ma ku temu przeciwwskazań. Niektóre preparaty, zwłaszcza stosowane w dużych dawkach, mogą wpływać na działanie leczenia onkologicznego.
Co zrobić w przypadku braku apetytu?
Pomocne mogą być małe porcje jedzone częściej, gotowe przekąski oraz wybieranie produktów o większej wartości energetycznej i białkowej. Jeżeli problem utrzymuje się lub masa ciała spada, należy zgłosić to zespołowi medycznemu.
Zalecenia żywieniowe podczas leczenia onkologicznego powinny być ustalane indywidualnie z lekarzem lub dietetykiem. Artykuł powstał na podstawie podcastu pt. „Żywienie w onkologii: w praktyce” z udziałem dr n. o zdr. Emilii Kałędkiewicz, dietetyk onkologicznej.
