Światowy Dzień Onkologii. Co można zrobić, aby zmniejszyć ryzyko zachorowania na raka?

Profilaktyka jednak nie jest gwarancją uniknięcia choroby nowotworowej. Na ryzyko zachorowania wpływają także czynniki niezależne od naszych działań, takie jak wiek, predyspozycje genetyczne czy indywidualne uwarunkowania biologiczne. Można natomiast ograniczać ekspozycję na znane czynniki ryzyka, korzystać z dostępnych szczepień oraz regularnie wykonywać badania przesiewowe dostosowane do wieku i indywidualnego profilu ryzyka.

Najważniejsze informacje

• Około 4 na 10 przypadków nowotworów na świecie wiąże się z możliwymi do uniknięcia przyczynami.
• W Polsce NFZ finansuje programy przesiewowe dotyczące raka piersi, raka szyjki macicy, raka jelita grubego i, od 2026 roku, raka płuca.
• Badania przesiewowe są przeznaczone przede wszystkim dla osób bez objawów. Jeśli występują niepokojące dolegliwości, potrzebna jest konsultacja lekarska, a nie oczekiwanie na kolejne badanie profilaktyczne.
• Do najważniejszych elementów profilaktyki należą: niepalenie, unikanie alkoholu, regularna aktywność fizyczna, prawidłowe odżywianie, utrzymywanie prawidłowej masy ciała, ochrona przed nadmiernym promieniowaniem UV oraz szczepienia przeciw HPV.
• Profilaktyka powinna być dostosowana do indywidualnego ryzyka. Osoby z obciążającym wywiadem rodzinnym lub rozpoznaną predyspozycją genetyczną mogą wymagać innych badań i innego harmonogramu kontroli.

Dlaczego profilaktyka nowotworów jest tak ważna?

Profilaktykę onkologiczną można podzielić na dwa podstawowe obszary: zapobieganie rozwojowi nowotworów oraz ich możliwie wczesne wykrywanie.

• Profilaktyka pierwotna koncentruje się na zmniejszaniu ryzyka zachorowania. Obejmuje przede wszystkim ograniczanie ekspozycji na znane czynniki rakotwórcze, takie jak dym tytoniowy, alkohol czy nadmierne promieniowanie UV, a także działania ochronne, m.in. szczepienia przeciw zakażeniom zwiększającym ryzyko niektórych nowotworów.
• Profilaktyka wtórna polega natomiast na wykonywaniu badań przesiewowych u osób, które nie mają objawów choroby. Ich celem jest wykrycie zmian przednowotworowych lub nowotworu na jak najwcześniejszym etapie, gdy możliwości skutecznego leczenia są zwykle większe.

Badanie przesiewowe a diagnostyka

Badania przesiewowe są przeznaczone przede wszystkim dla osób, które nie mają objawów sugerujących chorobę nowotworową. Ich celem jest wykrycie zmian przednowotworowych lub nowotworu na możliwie wczesnym etapie, zanim pojawią się dolegliwości i zanim choroba zacznie wpływać na codzienne funkcjonowanie.

To ważne rozróżnienie, ponieważ obecność objawów wymaga już innego postępowania niż rutynowy screening. Jeżeli pojawia się np.: wyczuwalny guz, krwawienie z przewodu pokarmowego, krew w plwocinie, przewlekający się kaszel, nietypowe krwawienie z dróg rodnych, utrzymująca się chrypka, niewyjaśniona utrata masy ciała albo inna niepokojąca zmiana, nie należy czekać na termin badania profilaktycznego. W takiej sytuacji potrzebna jest pilna konsultacja lekarska i diagnostyka adekwatna do rodzaju objawów.

Światowa Organizacja Zdrowia podkreśla, że wczesne rozpoznanie wielu nowotworów zwiększa szanse na skuteczne leczenie. Dlatego znaczenie ma zarówno udział w odpowiednich programach przesiewowych, jak i szybkie reagowanie na objawy, które mogą wymagać pogłębionej diagnostyki.

Jakie badania przesiewowe finansuje NFZ?

Narodowy Fundusz Zdrowia prowadzi obecnie cztery programy badań przesiewowych ukierunkowanych na wczesne wykrywanie raka piersi, raka szyjki macicy, raka jelita grubego oraz raka płuca. Każdy z nich jest przeznaczony dla określonej grupy osób i ma własne kryteria kwalifikacji dotyczące m.in. wieku, zrealizowanych wcześniej badań czy indywidualnych czynników ryzyka.

Kryteria kwalifikacji do programów mogą być aktualizowane, dlatego przed zgłoszeniem się na badanie warto sprawdzić aktualne informacje na stronach NFZ lub pacjent.gov.pl.

Zakażenia mogą zwiększać ryzyko nowotworów

Profilaktyka onkologiczna nie ogranicza się wyłącznie do stylu życia i badań przesiewowych. Istotne znaczenie ma także zapobieganie niektórym zakażeniom, a w określonych sytuacjach – ich wczesne wykrywanie i leczenie.

Według danych WHO około 10% nowotworów rozpoznanych na świecie w 2022 roku było związanych z zakażeniami o działaniu rakotwórczym. Do najważniejszych czynników infekcyjnych należą Helicobacter pylori, wirus brodawczaka ludzkiego (HPV), wirusy zapalenia wątroby typu B i C oraz wirus Epsteina-Barr.

HPV – wirus związany nie tylko z rakiem szyjki macicy

Przewlekłe zakażenie wysokoonkogennymi typami HPV jest główną przyczyną raka szyjki macicy. Wirus ten może również uczestniczyć w rozwoju nowotworów sromu, pochwy, odbytu, prącia oraz części nowotworów głowy i szyi. Jednym z najskuteczniejszych sposobów profilaktyki jest szczepienie przeciw HPV. Największą skuteczność uzyskuje się wtedy, gdy zostanie ono wykonane przed kontaktem z wirusem, dlatego szczepienia są zalecane przede wszystkim w młodym wieku. Nie oznacza to jednak, że osoby zaszczepione mogą zrezygnować z badań przesiewowych raka szyjki macicy – oba działania wzajemnie się uzupełniają.

HBV i HCV – zakażenia zwiększające ryzyko raka wątroby

Przewlekłe zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu B lub C może prowadzić do przewlekłego uszkodzenia wątroby, marskości, a w konsekwencji zwiększać ryzyko raka wątrobowokomórkowego. W przypadku HBV ważnym elementem profilaktyki jest szczepienie ochronne. Przeciw HCV nie ma obecnie szczepionki, ale zakażenie można wykryć i skutecznie leczyć. Z tego względu diagnostyka oraz leczenie zakażeń wirusami hepatotropowymi również stanowią element profilaktyki nowotworowej.

Helicobacter pylori – bakteria związana z rakiem żołądka

Helicobacter pylori to bakteria, która może przewlekle zakażać błonę śluzową żołądka. U części osób wieloletnie zakażenie prowadzi do zmian zapalnych i zwiększa ryzyko rozwoju raka żołądka. W 2026 r. grupa robocza IARC opublikowała zalecenia dotyczące strategii „screen-and-treat”, czyli wykrywania i leczenia zakażenia H. pylori jako jednego ze sposobów ograniczania ryzyka raka żołądka.

Jak ograniczać ryzyko rozwoju nowotworu?

Europejski Kodeks Walki z Rakiem formułuje 14 zaleceń opartych na aktualnych dowodach naukowych, których celem jest ograniczanie ryzyka zachorowania na nowotwory. Dotyczą one m.in.:

Palenia tytoniu. Tytoń pozostaje najważniejszą możliwą do uniknięcia przyczyną nowotworów na świecie. W analizie WHO i IARC odpowiadał za około 15% wszystkich nowych przypadków nowotworów w 2022 roku. Dla osoby palącej jednym z najważniejszych działań zdrowotnych jest więc rozpoczęcie leczenia uzależnienia od nikotyny.

Biernego palenia. Narażenie na dym tytoniowy innych osób również zwiększa ryzyko zachorowania. Dlatego dom i samochód powinny pozostawać przestrzeniami wolnymi od dymu tytoniowego.

Spożywania alkoholu. Alkohol jest czynnikiem rakotwórczym. Zwiększa ryzyko m.in. nowotworów jamy ustnej, gardła, krtani, przełyku, wątroby, jelita grubego i piersi.

Aktywności fizycznej. Aktywność fizyczna jest jednym z elementów zmniejszających ryzyko części nowotworów, a także chorób sercowo-naczyniowych i cukrzycy. Nie musi oznaczać intensywnego sportu. W codziennym planie można wykorzystać:

• szybki spacer,
• jazdę na rowerze,
• pływanie,
• ćwiczenia w domu lub na siłowni,
• aktywne dojście do pracy,
• chodzenie po schodach,
• przerwy od długiego siedzenia przy biurku.

WHO zaleca, aby osoby dorosłe podejmowały w ciągu tygodnia 150-300 minut aktywności o umiarkowanej intensywności albo 75-150 minut aktywności intensywnej. Warto uzupełniać ją ćwiczeniami wzmacniającymi główne grupy mięśn i, wykonywanymi co najmniej dwa razy w tygodniu.

Nadwagi i otyłości. Nadwaga i otyłość są związane ze zwiększonym ryzykiem wielu nowotworów. W profilaktyce nie chodzi jednak o restrykcyjne diety, lecz o sposób odżywiania, który można utrzymać przez lata. Codzienna dieta powinna opierać się przede wszystkim na:

• warzywach,
• owocach,
• produktach pełnoziarnistych,
• roślinach strączkowych.

Sposobu odżywiania. Codzienna dieta powinna opierać się przede wszystkim na produktach pełnoziarnistych, warzywach, roślinach strączkowych i owocach. Kodeks zaleca również ograniczanie czerwonego mięsa i unikanie mięsa przetworzonego. Nie chodzi więc o pojedynczy „produkt przeciwnowotworowy”, lecz o sposób żywienia utrzymywany przez wiele lat.

Ochrony przed promieniowaniem UV. Nadmierna ekspozycja na promieniowanie UV zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów skóry, dlatego warto unikać długiego przebywania na intensywnym słońcu, chronić skórę odpowiednią odzieżą i preparatami z filtrem oraz zrezygnować z korzystania z solariów. Szczególnej ochrony przed słońcem wymagają dzieci.

Szczepienia dzieci przeciw HPV. HPV, czyli wirus brodawczaka ludzkiego, odpowiada za rozwój raka szyjki macicy, ale może także powodować inne nowotwory, m.in. odbytu, prącia oraz części nowotworów głowy i szyi. W Polsce powszechny program szczepień przeciw HPV obejmuje dzieci po ukończeniu 9. roku życia do ukończenia 14 lat. Dostępne są bezpłatnie dwie szczepionki. Największą skuteczność uzyskuje się, gdy szczepienie zostanie wykonane przed kontaktem z wirusem.

Karmienia piersią. Jeśli jest to możliwe, Kodeks zaleca karmienie dziecka piersią tak długo, jak jest to możliwe. Karmienie piersią wiąże się m.in. z niższym ryzykiem zachorowania matki na niektóre nowotwory.

Hormonalnej terapii zastępczej. Hormonalna terapia stosowana w leczeniu objawów menopauzy może wpływać na ryzyko niektórych nowotworów. Jeśli kobieta rozważa jej stosowanie, decyzję warto podjąć po omówieniu z lekarzem potencjalnych korzyści i ryzyka. Kodeks zaleca, aby w przypadku rozpoczęcia terapii stosować ją przez możliwie najkrótszy potrzebny okres.

Środowisko i miejsce pracy także wpływają na ryzyko nowotworów

Nie wszystkie czynniki zwiększające ryzyko nowotworów są związane ze stylem życia. Znaczenie mogą mieć również warunki, w których mieszkamy i pracujemy, w tym jakość powietrza, obecność substancji rakotwórczych w otoczeniu czy narażenie zawodowe. Dlatego ważnym elementem profilaktyki jest także możliwie skuteczne ograniczanie kontaktu z takimi czynnikami w środowisku domowym i miejscu pracy. Do najważniejszych należą:

• Radon – jest naturalnie występującym radioaktywnym gazem, który może przenikać z gruntu do budynków i gromadzić się w pomieszczeniach. Długotrwała ekspozycja na podwyższone stężenie radonu zwiększa ryzyko raka płuca. W rejonach, w których narażenie na radon może być większe, warto rozważyć pomiar jego stężenia w domu. Jeśli wynik okaże się wysoki, można wdrożyć działania ograniczające ekspozycję, m.in. poprawę wentylacji i odpowiednie zabezpieczenie budynku.
• Zanieczyszczenie powietrza – jest jednym z czynników zwiększających ryzyko raka płuca. Na poziom narażenia wpływają przede wszystkim warunki środowiskowe, dlatego nie jest to problem zależny wyłącznie od indywidualnych decyzji.

Czynniki rakotwórcze w miejscu pracy

Ryzyko nowotworów może być również związane z wykonywanym zawodem. Dotyczy to przede wszystkim osób, które przez wiele lat mają kontakt z określonymi substancjami chemicznymi, pyłami lub promieniowaniem. Do najlepiej poznanych czynników rakotwórczych występujących w środowisku pracy należą m.in.:

• azbest,
• respirabilna krzemionka krystaliczna,
• spaliny silników Diesla,
• benzen,
• niektóre metale i ich związki,
• pył drzewny,
• promieniowanie jonizujące,
• promieniowanie UV u osób pracujących na zewnątrz.

Rodzaj i skala ryzyka zależą od konkretnej branży, stanowiska, czasu trwania narażenia oraz stosowanych zabezpieczeń. Ekspozycje zawodowe mogą być związane m.in. z większym ryzykiem raka płuca, międzybłoniaka, raka pęcherza moczowego czy nowotworów skóry.

Co możesz zrobić teraz?

• Sprawdź kryteria programów NFZ. Jeżeli kwalifikujesz się do mammografii, testu HPV HR, kolonoskopii lub NDTK płuc, sprawdź termin badania.
• Jeżeli palisz, rozważ podjęcie próby zaprzestania palenia i porozmawiaj z lekarzem o dostępnych formach wsparcia. Warto również sprawdzić, czy spełniasz kryteria kwalifikacji do programu profilaktyki raka płuca.
• Spójrz na swoje nawyki w perspektywie całego tygodnia, a nie pojedynczego „zdrowego dnia”. Zastanów się, ile czasu poświęcasz na ruch, jak często sięgasz po alkohol, jak dużo warzyw, produktów pełnoziarnistych i roślin strączkowych pojawia się w Twojej diecie oraz jak często wybierasz mięso przetworzone. To właśnie powtarzane na co dzień wybory mają największe znaczenie dla długoterminowej profilaktyki.
• Nie odkładaj konsultacji lekarskiej do czasu kolejnego badania przesiewowego, jeśli pojawią się niepokojące objawy. Dolegliwości, które budzą niepokój lub utrzymują się mimo upływu czasu, wymagają oceny lekarskiej niezależnie od wieku, terminu ostatniego badania czy zasad udziału w programie profilaktycznym.

Słowniczek

Badanie przesiewowe (screening) – badanie wykonywane u osób bez objawów choroby, którego celem jest wykrycie zmian przednowotworowych lub nowotworu na wczesnym etapie.

HPV HR – typy wirusa brodawczaka ludzkiego o wysokim ryzyku onkogennym, czyli związane ze zwiększonym ryzykiem rozwoju niektórych nowotworów.

LBC – cytologia na podłożu płynnym. W aktualnym programie NFZ jest wykonywana z tego samego materiału co test HPV HR, jeśli test HPV HR da wynik dodatni.

NDTK – niskodawkowa tomografia komputerowa. W programie profilaktyki raka płuca wykonywana jest bez kontrastu.

Paczkolata – sposób opisywania łącznej ekspozycji na palenie papierosów. Paczkorok oznacza palenie jednej paczki papierosów dziennie przez rok. Jedna paczka dziennie przez 20 lat to 20 paczkolat.

Profilaktyka pierwotna – działania mające zmniejszać prawdopodobieństwo rozwoju choroby.

Profilaktyka wtórna – działania służące wykrywaniu choroby lub zmian przednowotworowych na wczesnym etapie, przede wszystkim badania przesiewowe.

FAQ – najważniejsze pytania

Czy zdrowy tryb życia może całkowicie uchronić przed nowotworem?

Nie. Może zmniejszyć ryzyko wielu nowotworów, ale nie może go wyeliminować. Na zachorowanie wpływają również wiek, czynniki genetyczne i inne uwarunkowania biologiczne oraz środowiskowe.

Czy badania przesiewowe trzeba wykonywać tylko wtedy, gdy coś boli?

Nie. Ich podstawowym zadaniem jest wykrywanie zmian zanim pojawią się objawy. Jeżeli objawy już występują, potrzebna jest konsultacja lekarska i odpowiednia diagnostyka.

Czy każde badanie „na raka” warto wykonywać profilaktycznie?

Nie. Badania przesiewowe powinny być wykonywane w populacjach, dla których wykazano korzystny stosunek korzyści do potencjalnych szkód. Przypadkowe wykonywanie tomografii, markerów nowotworowych czy innych badań u zdrowej osoby nie musi poprawiać bezpieczeństwa i może prowadzić do niepotrzebnej dalszej diagnostyki.

Czy prawidłowy wynik mammografii, kolonoskopii lub testu HPV oznacza, że na pewno nie mam raka?

Nie daje stuprocentowej gwarancji. Każde badanie ma ograniczoną czułość, a nowotwór może również rozwinąć się pomiędzy kolejnymi badaniami. Dlatego nowych niepokojących objawów nie należy ignorować tylko dlatego, że ostatni wynik badania profilaktycznego był prawidłowy.

Czy osoba zaszczepiona przeciw HPV nadal powinna korzystać z badań przesiewowych raka szyjki macicy?

Tak. Szczepienie zmniejsza ryzyko zakażeń onkogennymi typami HPV, ale nie zastępuje badań przesiewowych wykonywanych zgodnie z obowiązującym programem.

Czy trzeba mieć skierowanie na badania w programach onkologicznych NFZ?

W opisanych programach dotyczących raka piersi, raka szyjki macicy, raka jelita grubego i raka płuca skierowanie nie jest wymagane. Należy spełnić kryteria danego programu i zgłosić się do placówki, która go realizuje.

Gdzie sprawdzić, czy kwalifikuję się do programu?

Aktualne kryteria oraz wyszukiwarki placówek znajdują się na stronach Narodowego Funduszu Zdrowia i portalu pacjent.gov.pl.

Bibliografia:

• Espina C, Ritchie D, Riboli E,et al., European Code Against Cancer 5th edition: 14 ways you can help prevent cancer. Lancet Reg Health Eur. 2026 Jan 23;63:101592. doi: 10.1016/j.lanepe.2026.101592. PMID: 41631169; PMCID: PMC12861153,
• Alberts CJ, Bloem P, de Sanjosé S, et al., European Code Against Cancer, 5th edition - cancer-causing infections and related interventions. Mol Oncol. 2026 Jan;20(1):96-116. doi: 10.1002/1878-0261.70172. PMID: 41542816; PMCID: PMC12809466.
• https://www.nfz.gov.pl/dla-pacjenta/programy-profilaktyczne,
• https://akademia.nfz.gov.pl/artykuly/profilaktyka-raka-szyjki-macicy,
• https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer,
• https://www.gov.pl/web/poznajradon/zrodla-radonu
• https://cancer-code-europe.iarc.who.int/wp-content/uploads/2026/03/9-european-code-against-cancer-occupational-exposure-factsheet.pdf.