10 czerwca 2026 roku w czasopiśmie „Postępy Żywienia Klinicznego” ukazały się „Rekomendacje z zakresu dietetyki w onkologii”. Dokument opracowała Grupa Robocza ds. Dietetyki przy Polskim Towarzystwie Żywienia Pozajelitowego, Dojelitowego i Metabolizmu (POLSPEN). Honorowy patronat objął Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie - Państwowy Instytut Badawczy.
Autorami rekomendacji jest kilkudziesięciu dietetyków klinicznych z wiodących ośrodków onkologicznych, szpitali klinicznych i uczelni medycznych z całej Polski.
Dokument jest istotny dla całego personelu medycznego. Porządkuje bowiem aktualną wiedzę na temat leczenia żywieniowego. W przejrzysty sposób przedstawia aktualne wytyczne.
Dlaczego żywienie w onkologii jest ważne?
Jak wielokrotnie podkreśla dokument, sukces leczenia przeciwnowotworowego zależy nie tylko od dobrze przeprowadzonego zabiegu chirurgicznego, zakresu radioterapii czy doboru leczenia systemowego, ale także od rezerwy metabolicznej pacjenta. Chory, który traci masę mięśniową, gorzej toleruje leczenie, częściej ma powikłania i częściej przerywa terapię. Niedożywienie, niezależnie od sposobu leczenia, ma negatywny wpływ na każdego pacjenta onkologicznego.
Dokument ma też wymiar systemowy. Mocno podkreśla rolę dietetyka jako niezbędne ogniwo procesu terapeutycznego i pełnoprawnego członka zespołu ds żywienia. Autorzy podkreślają, że zapewnienie powszechnego dostępu do takiej opieki wymaga interwencji legislacyjnych. Jest natomiast istotne, aby zapewnić pacjentom lepszą opiekę
Dietetyk w zespole - za co odpowiada?
Dokument obszernie opisuje miejsce dietetyka w zespole terapeutycznym. Według rekomendacji dietetyk:
- identyfikuje osoby niedożywione lub zagrożone niedożywieniem i sarkopenią, a także pacjentów z nadwagą, otyłością i otyłością sarkopeniczną;
- przeprowadza wywiad żywieniowy, analizę składu ciała i ocenia zapotrzebowanie energetyczno-białkowe;
- proponuje rodzaj diety doustnej, fortyfikację, zmianę konsystencji i FSMP (żywność specjalnego przeznaczenia żywieniowego), a potem monitoruje skuteczność tych działań;
- wpisuje wnioski z konsultacji do dokumentacji medycznej, zarówno w szpitalu, jak i w ambulatorium;
- uczestniczy w obchodach i konsyliach, jest członkiem zespołu wielodyscyplinarnego;
- prowadzi edukację pacjentów i opiekunów.
Gdy interwencja doustna jest nieskuteczna lub nietolerowana, dietetyk powiadamia lekarza. Dietetyk pomaga ustalić wskazania do żywienia dojelitowego lub pozajelitowego, dobrać dietę i dostęp. Decyzje terapeutyczne dotyczące żywienia dojelitowego i pozajelitowego podejmuje lekarz.
Ocena stanu odżywienia – ważny element
Rekomendacje podkreślają znaczenie oceny stanu odżywienia. Jeśli pacjent onkologiczny ma którykolwiek z poniższych czynników ryzyka, należy go skierować na konsultację dietetyczną:
- utrata ponad 5% masy ciała w ciągu roku;
- zmniejszone łaknienie;
- nowotwór głowy i szyi lub przewodu pokarmowego (zwłaszcza przełyku, żołądka, trzustki, jelita cienkiego i grubego) niezależnie od wyjściowego stanu odżywienia.;
- zespół kruchości, wielochorobowość lub podeszły wiek.
Każdy pacjent onkologiczny powinien przejść przesiewową ocenę stanu odżywienia narzędziem NRS 2002 i/lub SGA. Ocenę wykonuje się przy pierwszej hospitalizacji, a u chorych hospitalizowanych powtarza nie rzadziej niż co 14 dni. U pacjentów ambulatoryjnych z rozpoznanym niedożywieniem lub wysokim ryzykiem ocenę zaleca się co najmniej raz na 1-3 miesiące.
Dodatni wynik screeningu nie jest diagnozą. Jest wskazaniem do pogłębionej oceny, którą prowadzi dietetyk na podstawie kryteriów GLIM, wywiadu, antropometrii, badań laboratoryjnych, pomiarów w kierunku sarkopenii i analizy składu ciała.
Rekomendacje mocno akcentują problem otyłości sarkopenicznej. Pacjent z BMI 31 może być niedożywiony, a jego niedobór masy mięśniowej bywa maskowany przez tkankę tłuszczową. Dlatego należy pamiętać, że BMI nie jest wystarczającą metodą oceny stanu odżywienia. Przy nadwadze lub otyłości potrzebna jest analiza składu ciała, pomiary obwodów a do oceny funkcji mięśniowej np. siła uścisku dłoni.
Zapotrzebowanie pacjenta
Punktem wyjścia do ustalenia zapotrzebowania jest zakres 25-30 kcal/kg m.c./dobę oraz 1,2-1,5 g białka/kg m.c./dobę. W przypadku niedożywienia wartość energetyczna diety może przekraczać 35 kcal.kg m.c/dobę. U pacjentów z przewlekłą chorobą nerek, leczonych zachowawczo ilości białka powinna być oszacowana indywidualnie, w zależności od GFR. Najczęstszy zakres to 0,8-1 g białka/kg m.c/dobę. Z kolei w przypadku ran lub okresu pooperacyjnego zawartość białka w diecie może wynosić około 2g /kg m.c/dobę. Punkt odniesienia dla makroskładników to: węglowodany 35-50%, tłuszcze 30-50% i białko 15-20% energii.
Warto pamiętać, że u osób niedożywionych i z prawidłową masą ciała zapotrzebowanie liczy się na aktualną masę ciała. A u osób z nadwagą i otyłością na skorygowaną masę ciała. W przypadku pacjentów ciężko niedożywionych należy pamiętać o ryzyku ponownego odżywienia.
Leczenie żywieniowe
Rekomendacje utrzymują klasyczną hierarchię: najpierw modyfikacja diety doustnej, potem FSMP, potem żywienie dojelitowe, a żywienie pozajelitowe dopiero wtedy, gdy żywienie drogą przewodu pokarmowego nie wystarcza lub nie może być wykorzystane. Autorzy podkreślają, że dobrze dobrana konsystencja diety i prawidłowa suplementacja FSMP w wielu przypadkach pozwalają uniknąć sztucznego dostępu.
Dokument podkreśla rolę preparatów typu FSMP w zapobieganiu niedożywieniu. U pacjentów z niedożywieniem zalecane są preparaty wysokobiałkowe i wysokoenergetyczne. Należy pamiętać, że na rynku dostępne są również preparaty przeznaczone dla pacjentów z cukrzycą, chorobami nerek czy wątroby. Preparat FSMP powinien być dobierany indywidaulnie do pacjenta.
Żywienie dojelitowe wdraża się, gdy spożycie doustne spada poniżej 60% zapotrzebowania. Najczęstszymi wskazaniami są nowotwory głowy i szyi oraz przełyku z dysfagią wynikającą z obturacji przez guz. Przeciwwskazania do żywienia enteralnego to niewydolny lub niedrożny przewód pokarmowy (krwawienie, perforacja, masywne wymioty, niedokrwienie jelit, wysokowydzielające przetoki, niedrożność wielopoziomowa), nasilona enteropatia po leczeniu, brak możliwości założenia dostępu oraz brak zgody pacjenta. W żywieniu dojelitowym należy wykorzystywać diety przemysłowe. U pacjentów z nowotworem głowy i szyi lub przełyku, u których spodziewane są zaburzenia połykania, zaleca się profilaktyczne założenie gastrostomii przed chemioradioterapią.
Żywienie pozajelitowe stosuje się, gdy żywienie przez przewód pokarmowy jest niemożliwe lub niewystarczające. Nie jest zalecane u pacjentów dobrze odżywionych bez niewydolności przewodu pokarmowego. Natomiast jest niewskazane, gdy nie ma realnej szansy na poprawę jakości życia i funkcjonowania pacjenta.
Prehabilitacja
Rekomendacje mocno podkreślają rolę prehabilitacji. Prehabilitacja powinna być standardowym elementem przygotowania pacjenta onkologicznego do leczenia chirurgicznego, systemowego i radioterapii. Zaczyna się ją jak najwcześniej po decyzji terapeutycznej. Program powinien być multimodalny (żywienie, aktywność fizyczna, wsparcie psychologiczne, rezygnacja z nałogów) i indywidualizowany na podstawie wstępnej oceny ryzyka zwalidowanymi narzędziami.
Okres okołooperacyjny
U pacjentów z nowotworem górnego odcinka przewodu pokarmowego lub kwalifikowanych do rozległej operacji brzusznej zaleca się immunożywienie (arginina, kwasy omega-3, nukleotydy) przez 5-7 dni przed zabiegiem, doustnie lub dojelitowo, i kontynuację po operacji. Krótkie stosowanie okołooperacyjne (do 14 dni) można rozważyć indywidualnie.
Rekomendacje przypominają również o niegłodzeniu pacjentów przed operacją oraz szybkim wdrażaniu żywienia doustnego. Pacjenci bez ryzyka aspiracji mogą pić klarowne płyny do 2 godzin przed znieczuleniem i jeść posiłki stałe do 6 godzin przed zabiegiem. Ważne jest również stosowanie napojów węglowodanowych. Napój węglowodanowy z maltodekstrynami przed rozległą operacją zmniejsza pooperacyjną insulinooporność, nudności i utratę masy mięśniowej. U pacjentów przytomnych i stabilnych karmienie zaczyna się w ciągu kilku godzin po operacji. Jeśli droga doustna jest niemożliwa, żywienie dojelitowe rozpoczyna się w ciągu 12-24 godzin.
Chemioterapia
Każdy pacjent hospitalizowany w trakcie chemioterapii powinien mieć screening i regularny monitoring stanu odżywienia. Gdy dieta nie wystarcza, zaleca się FSMP. Gdy spożycie doustne spada poniżej 60% zapotrzebowania na dłużej niż 5-7 dni z powodu działań niepożądanych, trzeba wdrożyć żywienie do- lub pozajelitowe.
W trakcie leczenia cytostatykami pacjent powinien zrezygnować z alkoholu, grejpfrutów i granatów oraz suplementów roślinnych, takich jak dziurawiec, miłorząb japoński i jeżówka purpurowa. Nie zaleca się rutynowych diet eliminacyjnych (bezlaktozowej, bezglutenowej) ani rutynowej diety łatwostrawnej.
Przy ryzyku utraty masy mięśniowej można rozważyć kwasy omega-3 (EPA i DHA) w dawce około 2 g/dobę, a w uzasadnionych przypadkach maślan sodu.
Radioterapia
Każdy pacjent napromieniany na obszar głowy i szyi, klatki piersiowej, jamy brzusznej lub miednicy powinien być regularnie oceniany przez dietetyka. Przy niedostatecznej podaży najpierw włącza się FSMP.
Immunoterapia
Niedożywienie i sarkopenia wiążą się z gorszą odpowiedzią na immunoterapię i większym ryzykiem działań niepożądanych. To uzasadnia rutynowy screening i wczesną interwencję. Mikrobiota wpływa na odpowiedź na inhibitory punktów kontrolnych (ICIs), ale rutynowe stosowanie probiotyków nie jest zalecane. Niektóre preparaty mogą zmniejszać różnorodność mikrobioty i potencjalnie obniżać skuteczność ICIs. Przy przewlekłej biegunce u pacjentów leczonych ICIs (np. ipilimumab, niwolumab) można rozważyć czasową eliminację laktozy.
Diety „antynowotworowe”, suplementy i mity: stanowisko ekspertów
Rekomendacje jasno podkreślają, że diety alternatywne i restrykcyjne nie są zalecane jako metoda leczenia ani wspomagania terapii. Nie zaleca się rutynowego ograniczania węglowodanów. Ogranicza się natomiast cukry proste, zwłaszcza dodane. Niezalecane są posty przerywane a także dieta ketogeniczna. Dieta wegetariańska i wegańska: dopuszczalna, ale pod ścisłą opieką dietetyka. U wegan obowiązkowa jest suplementacja witaminy B12 i D3.
Pacjent nie powinien przyjmować witamin, preparatów „immunomodulujących”, ziół ani ekstraktów roślinnych bez konsultacji z zespołem, ze względu na ryzyko interakcji.
U pacjentów po zakończeniu leczenia zalecany jest model śródziemnomorski i Talerz Zdrowego Żywienia, kontrola masy ciała z utrzymaniem BMI w normie, co najmniej 150 minut aktywności fizycznej tygodniowo, rezygnacja z tytoniu (także e-papierosów) oraz unikanie lub istotne ograniczenie alkoholu.
Podsumowanie
Nowe rekomendacje POLSPEN pod patronatem NIO-PIB to pierwszy polski dokument, który kompleksowo opisuje leczenie żywieniowe pacjenta onkologicznego z perspektywy pracy zespołu, a nie tylko pojedynczych procedur.
Dla lekarza najważniejsze są trzy przesłania. Niedożywienie i sarkopenię trzeba aktywnie wyszukiwać, także u pacjentów z nadwagą. Na interwencję żywieniową nie czeka się, aż pacjent przestanie jeść: prehabilitacja i profilaktyczny dostęp są elementem planu leczenia.
Warto sięgnąć po pełny tekst. Komentarze do poszczególnych zaleceń i algorytmy (m.in. schemat postępowania podczas wizyty lekarskiej, kryteria GLIM, algorytm opieki żywieniowej w nowotworach głowy i szyi, dobór FSMP) nadają się do bezpośredniego wykorzystania w oddziale i poradni.
